Chłopi polscy Aleksander Świętochłowski, Lwów 1928.

 

1. Chłopi polscy
   Aleksander Świętochłowski, Lwów 1928.

   Chlop[…] nie rozwinal w sobie obywatelskosci i patriotyzmu, nie
   bral chetnie udzialu w ruchach, zmierzajacych do odzyskania
   niepodleglosci politycznej, a nawet sie im sprzeciwstawial. W tym
   odosobnieniu i walce znieprawil swoj charakter. Poza nielicznymi
   stosunkowo wyjatkami wszedl w typowej postaci do Polski niepodleglej
   nieoswiecony, nieuspoleczniony i niemoralny.
   Zdobywszy duza ilosc mandatow poselskich, wyzyskal je glownie na
   zagrabienie bez skrupulow i nasycenie korzysci osobistych i
   stanowych. Na potrzeby narodu pozostal skapym lub zupelnie
   obojetnym. Ciemnota umyslowa i polityczna nie pozwolila mu rozwinac
   w sobie zdolnosci panstwowotworczej. Bardziej jeszcze niz rozumowo
   jest nierozwiniety uczuciowo.
   Nie wzrusza sie pod wplywem najsilniejszych podniet, nie oburza sie
   i nie zachwyca, nie ma wstydu i ambicji, nie uzywa nawet
   odpowiednich tym nastrojom wyrazow. Najwieksza zbrodnia nie wywoluje
   w nim grozy, najwspanialszy czyn – uwielbienia, najpiekniejszy
   widok – podziwu. Bez zadnego zaklopotania chodzi ”na co dzien” w
   lachmanach i rzadko zmywanym brudzie. […] Uczucia przyjacielskie i
   rodzinne sa w nim bardzo slabe i nietrwale. Gdy mu rodzice
   oddadza gospodarstwo i zastrzega sobie dozywocie, traktuje ich
   okrutnie jako nienawistny ciezar, ktorego pragnie sie pozbyc
   skapstwem, dokuczaniem a niekiedy mordem. Jezeli zdobedzie sie na
   hojnosc, to tylko najprostsza; da jalomuzne zebrakowi, ale nie da
   ofiary spoleczenstwu. Przede wszystkim zas stara sie je ograbic.
   Wlasnosci publicznej nie rozumie i nie uznaje, a prywatnej cudzej
   nie szanuje. Chlopi nasi w ogromnej wiekszosci kradna, nie
   tylko jako zlodzieje z zawodu, co jest zlem mniejszym, ale z
   przypadku i sposobnosci, co jest zlem wielkim. Takich zlodziejow
   okolicznosciowych sa miljony a spoleczenstwo tak sie oswoilo z ta
   hanba i plaga, ze uwaza ja za normalny warunek zycia, ze wystepki,
   ktore w krajach o wysokiej kulturze moralnej – Szwajcarii, Szwecji,
   Danii, Finlandii – wywolalyby powszechne oburzenie i uruchomily ogol
   do scigania winowajcow, u nas przechodza bez wrazenia, bez sledztwa,
   bez kary, pozostawiajac po sobie jedynie slad w protokolach
   policyjnych.
   Wszystkie te cechy znamionuja glownie chlopow z zaboru rosyjskiego,
   w znacznej czesci austriackiego, a w najmniejszej mierze pruskiego.
   Ci ostatni wyrozniaja sie dodatnio.
   […] Niepobudzani do ciaglej walki a przy tym oswieceni i
   przyzwyczajeni do poszanowania prawa, ustalili swoj pokojowo
   sasiedzki stosunek do obszarnikow, ktorych uwazaja tylko za rolnikow
   bogatszych, ale nie za wrogow. Ustrzegli sie w tym stosunku od
   wszystkich zlych wplywow nienawisci, nie zatruli nia swych
   charakterow, weszli do wskrzeszonej Polski spolecznie i ekonomicznie
   dojrzalsi, umyslowo rozumniejsi, moralnie czystsi.
   Chlopow zaboru austriackiego znieprawila bieda, oszukanczy rzad,
   sobkostwo obszarnikow i nieuczciwa demagogia przywodcow. Ci weszli
   do Polski niepodleglej jako wyglodzeni i chciwi zdobyczy nedzarze,
   jako nienasyceni drapiezcy, gotowi do takiego pogromu panow
   ziemskich za pomoca prawa, jakiego dokonali przed 80.
   laty za pomoca bezprawia. Ten odlam ludu polskiego bedzie moze
   najoporniejszy do wtloczenia swego zycia w formy kultury.”